Tıbbi Atık Nedir? Sınıflandırılması ve Bertaraf Yöntemleri

Tıbbi atık; hastane, klinik, laboratuvar, diş hekimi muayenehanesi ve veteriner kliniği gibi sağlık hizmeti verilen yerlerde oluşan, mikrop bulaştırma ya da yaralanma riski taşıyan atıklardır. Kanlı pamuk ve gazlı bez, kullanılmış iğneler, insan dokuları ve laboratuvar kültürleri tipik örneklerdir. Bu atıklar evsel çöpe atılmaz; ayrı toplanır, lisanslı tesislerde sterilize edilir ya da yakılarak bertaraf edilir.

Bu yazıda tıbbi atıkların neler olduğunu, nasıl sınıflandırıldığını, nereye atılması gerektiğini ve hangi yöntemlerle bertaraf edildiğini adım adım bulabilirsiniz.

Tıbbi Atık Nedir?

Sağlık kuruluşlarında oluşan atıkların tamamı tıbbi atık değildir. Bir sağlık kuruluşunun çöpünün büyük kısmı ambalaj, kâğıt, yemek artığı gibi evsel nitelikli atıklardan oluşur. Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) göre sağlık hizmetlerinden kaynaklanan atıkların yaklaşık yüzde 85’i tehlikesiz genel atıktır; geri kalan yaklaşık yüzde 15’lik kısım ise enfeksiyöz, toksik ya da radyoaktif olabilen tehlikeli atıklardır.

Tıbbi atık denince asıl bu tehlikeli kısım kastedilir. Bunlar hastalık yapıcı mikroorganizmalar (patojenler) içerebilen, kan ve vücut sıvılarıyla kirlenmiş ya da batma ve kesilme yoluyla enfeksiyon bulaştırabilen atıklardır.

Tıbbi atık, yalnızca hastanelerde oluşmaz. Evde insülin iğnesi kullanan bir diyabet hastası ya da evde diyaliz yapılan bir hane de küçük ama dikkat edilmesi gereken bir tıbbi atık kaynağıdır.

Tıbbi Atıklar Nerelerde Oluşur?

Tıbbi atıklar büyük ve küçük kaynaklar olmak üzere iki grupta düşünülebilir.

• Büyük kaynaklar: Hastaneler, ağız ve diş sağlığı merkezleri, kan bankaları, diyaliz merkezleri, tıbbi araştırma laboratuvarları ve otopsi merkezleri.
• Küçük kaynaklar: Muayenehaneler, aile sağlığı merkezleri, eczaneler, veteriner klinikleri, güzellik ve dövme salonları, ilk yardım istasyonları.
• Evler: İnsülin ve diğer enjeksiyon iğneleri, evde bakım hastalarının pansuman malzemeleri, evde diyaliz atıkları.

Tıbbi Atıklar Nelerdir? Sınıflandırılması

Sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıklar, taşıdıkları riske göre gruplara ayrılır. Bu sınıflandırma, her grubun hangi kapta toplanacağını ve nasıl bertaraf edileceğini belirler. Aşağıda yaygın kabul gören sınıflandırma yer almaktadır.

Enfeksiyöz (bulaşıcı) atıklar

Patojen taşıdığından şüphelenilen ve hastalık bulaştırabilecek atıklardır. Laboratuvar kültürleri, karantina ve izolasyon odalarından çıkan atıklar, kan ve vücut sıvılarıyla kirlenmiş pamuk, gazlı bez, eldiven, önlük ve tek kullanımlık malzemeler bu gruba girer.

Patolojik atıklar

Ameliyat, otopsi ya da biyopsi sırasında çıkan insan dokuları, organ ve vücut parçaları, kan ve kan ürünleri ile deney hayvanı kadavralarıdır. Bu atıklar hem bulaşıcılık hem de etik ve kültürel hassasiyet nedeniyle ayrı ele alınır.

Kesici ve delici atıklar

Enjektör iğneleri, bistüri uçları, lanset, serum setlerinin iğneleri, kırılmış cam tüpler ve lamlar bu gruptadır. Hem yaralanmaya hem de kan yoluyla bulaşan hastalıklara neden olabildikleri için en riskli atıklar arasında sayılırlar.

Farmasötik (ilaç) atıklar

Son kullanma tarihi geçmiş, bozulmuş ya da artık kullanılmayan ilaçlar, aşılar ve bunların kirlettiği şişe, kutu gibi malzemelerdir.

Genotoksik ve sitotoksik atıklar

Hücrelerin genetik yapısına zarar verebilen maddeler içeren atıklardır. Özellikle kanser tedavisinde kullanılan sitostatik (kemoterapi) ilaçlar, bu ilaçlarla kirlenmiş malzemeler ve tedavi gören hastaların bazı vücut atıkları bu gruba girer.

Kimyasal atıklar

Laboratuvar ayıraçları, eski röntgen filmi banyo solüsyonları, süresi geçmiş ya da kullanılmayan dezenfektanlar ve çözücüler kimyasal atık olarak değerlendirilir.

Ağır metal içeren atıklar

Kırık cıvalı termometreler, cıvalı tansiyon aletleri ve bazı piller bu gruptadır. Cıva, ortama yayıldığında hem insan sağlığına hem de çevreye kalıcı zarar verir.

Basınçlı kaplar

Gaz silindirleri, gaz kartuşları ve aerosol kutuları, ısıya maruz kaldıklarında ya da delindiklerinde patlayabilir. Bu nedenle diğer atıklarla birlikte yakılmamalı veya sıkıştırılmamalıdır.

Radyoaktif atıklar

Nükleer tıp ve radyoterapi uygulamalarından, laboratuvar araştırmalarından arta kalan radyoaktif sıvılar, kirlenmiş cam malzemeler, ambalajlar ve emici kâğıtlardır. Bu atıkların yönetimi, diğer tıbbi atıklardan ayrı ve özel mevzuata tabi şekilde yürütülür.

Tıbbi Atıklar Neden Tehlikelidir?

Yanlış yönetilen tıbbi atıklar öncelikle sağlık çalışanlarını, temizlik personelini ve atık toplayıcılarını tehdit eder. Kullanılmış bir iğneye batma, hepatit B, hepatit C ve HIV gibi kan yoluyla bulaşan enfeksiyonların aktarılmasına yol açabilir.

Çevre açısından da risk büyüktür. Kontrolsüz dökülen ilaç ve kimyasallar yer altı sularına karışabilir. Uygun olmayan koşullarda yakılan atıklar ise havaya zararlı gazlar ve kalıntılar bırakabilir. Bu nedenle tıbbi atıkların yönetimi, genel katı atık yönetiminden ayrı ve daha sıkı kurallarla yürütülür.

Tıbbi Atıklar Nasıl Toplanır?

Türkiye’de tıbbi atıkların toplanması, taşınması ve bertarafı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile düzenlenir. Uygulamada temel kurallar şunlardır:

1. Kaynağında ayırma: Tıbbi atıklar, oluştukları noktada evsel atıklardan ve diğer tehlikeli atıklardan ayrı toplanır.
2. Uygun kap kullanımı: Enfeksiyöz atıklar, üzerinde uluslararası biyotehlike amblemi ve “Dikkat! Tıbbi Atık” ibaresi bulunan kırmızı renkli, dayanıklı plastik torbalarda toplanır.
3. Kesici-delici atık kutuları: İğne ve bistüri gibi atıklar delinmeye, yırtılmaya ve sızdırmaya dayanıklı, ağzı kapandıktan sonra açılamayan özel kutulara konur. Kutular en fazla dörtte üç oranında doldurulur.
4. Geçici depolama: Dolan torba ve kutular, kuruluş içindeki geçici atık deposunda ya da konteynerde, yetkisiz kişilerin ulaşamayacağı şekilde bekletilir.
5. Lisanslı taşıma: Atıklar, bu iş için lisans almış araçlarla ve eğitimli personel tarafından bertaraf tesisine götürülür.

Tıbbi atık torbaları sıkıştırılmaz, el ile karıştırılmaz ve boşaltılmaz. Kırmızı torbaya yalnızca tıbbi atık konur; evsel atıkların bu torbalara atılması, bertaraf edilecek miktarı ve maliyeti gereksiz yere artırır.

Tıbbi Atık Nereye Atılır? Evde Oluşan Atıklar

Evde insülin, kan sulandırıcı ya da başka bir enjeksiyon tedavisi uygulayanların en çok merak ettiği konu, kullanılmış iğnelerin nereye atılacağıdır. Bu tür atıklar doğrudan çöp poşetine atılmamalıdır; çünkü çöp toplayan personel için ciddi yaralanma riski oluşturur.

• Kullanılmış iğneleri kapaklı, sert plastikten bir şişe ya da kutuda biriktirin. Eczanelerden temin edilebilen küçük kesici-delici atık kutuları en güvenli seçenektir.
• Kap dolduğunda ağzını sıkıca kapatın ve bölgenizdeki aile sağlığı merkezine, hastaneye ya da belediyenize nereye teslim edebileceğinizi danışın.
• Kullanılmayan veya süresi geçmiş ilaçları lavaboya ya da tuvalete dökmeyin. Pek çok eczane ve belediye atık ilaç toplama noktası sunmaktadır.
• Kırılan cıvalı termometreyi elektrikli süpürgeyle toplamayın; damlacıkları kartonla toplayıp kapalı bir kaba koyun ve ortamı havalandırın.

Metal hurda gibi geri kazanılabilir atıklar hurdacılar ya da geri dönüşüm noktaları aracılığıyla değerlendirilebilir. Ancak iğne, ilaç, kanlı malzeme ve diğer tıbbi atıklar hiçbir zaman hurdacılara, geri dönüşüm kutularına ya da sokaktaki çöp konteynerlerine verilmemelidir. Bu atıklar yalnızca yetkili toplama sistemine teslim edilir.

Bertaraf Yöntemi Seçilirken Nelere Dikkat Edilir?

Her tıbbi atık türü için her yöntem uygun değildir. Bertaraf yöntemi belirlenirken genellikle şu ölçütler göz önünde bulundurulur:

• Yöntemin mikroorganizmaları etkisiz hâle getirme başarısı.
• İnsan sağlığı ve çevre üzerindeki etkileri.
• Atık hacminde ve ağırlığında sağladığı azalma.
• İşlenecek atık miktarı ve türleri.
• İş sağlığı ve güvenliği koşulları.
• Yatırım, işletme ve bakım maliyetleri.
• Personelin eğitim gereksinimi ve tesisin konumu.
• İşlem sonrası kalıntıların nihai bertaraf seçenekleri.
• Yasal düzenlemelere uygunluk.

Tıbbi Atık Bertaraf Yöntemleri Nelerdir?

Tıbbi atıklar yakma, buharla sterilizasyon, kuru ısı, mikrodalga ve kimyasal dezenfeksiyon gibi yöntemlerle zararsız hâle getirilir. İşlemden geçen atıklar daha sonra düzenli depolama sahalarında bertaraf edilir.

Yakma

Tıbbi atıkların özel fırınlarda yüksek sıcaklıkta yakılması, uzun süredir kullanılan bir yöntemdir. Atık hacmini büyük oranda azaltır ve patolojik atıklar için uygun seçeneklerden biridir. Ancak uygun baca gazı arıtma sistemleri olmadan yapılan yakma, havaya zararlı gazlar yayabilir. Bu nedenle modern yakma tesislerinde sıkı emisyon kontrolü uygulanır. Basınçlı kaplar ve yüksek cıva içeren atıklar ise yakma fırınlarına verilmez.

Buharla sterilizasyon ve otoklav

Islak termal işlem olarak da bilinen bu yöntemde atıklar, kapalı bir hazne içinde yüksek sıcaklıkta ve basınçta buhara maruz bırakılır. Otoklav, hastanelerde yeniden kullanılan cerrahi aletlerin sterilizasyonunda da kullanılan bilinen bir cihazdır. Sıcaklık ve temas süresi yeterli olduğunda mikroorganizmaların çok büyük bölümü etkisiz hâle gelir.

Uygulamada genellikle en az 121 °C sıcaklık ve yeterli temas süresi hedeflenir. Buharın atığın içine tam olarak işleyebilmesi için atıkların önceden parçalanması verimi artırır. Buharla sterilizasyon enfeksiyöz ve kesici-delici atıklar için uygundur; ancak patolojik atıklar, kimyasal ve farmasötik atıklar için tercih edilmez. Yatırım ve işletme maliyetinin görece düşük olması yöntemin önemli avantajıdır. Türkiye’de tıbbi atıkların önemli bir kısmı sterilizasyon tesislerinde işlendikten sonra düzenli depolama sahalarına gönderilir.

Kuru ısı ve vidalı besleme sistemleri

Vidalı besleme (screw-feed) teknolojisinde atıklar önce küçük parçalara ayrılır, ardından ısıtılmış dönen bir helezon içinde belirli bir süre ilerletilerek kuru ısıyla dezenfekte edilir. Bu yöntem enfeksiyöz ve kesici-delici atıklar için uygundur, atık hacminde belirgin azalma sağlar. Patolojik, sitotoksik ve radyoaktif atıklar için ise kullanılmaz. İşlem sırasında oluşan gazlar filtrelerden geçirilir, yoğuşan su ise deşarjdan önce arıtılır.

Mikrodalga ile dezenfeksiyon

Bu yöntemde parçalanıp nemlendirilen atıklar, mikrodalga jeneratörlerinin bulunduğu bir hazneye alınır. Mikrodalga enerjisi atıktaki suyu hızla ısıtır ve oluşan ısı mikroorganizmaları etkisiz hâle getirir. Tesislerde genellikle ev tipi mikrodalga fırınlarda da kullanılan yaklaşık 2450 MHz frekansı tercih edilir.

Mikrodalga sistemlerinin verimi, biyolojik indikatörlerle yapılan düzenli testlerle kontrol edilmelidir. Yöntem çevresel açıdan temiz kabul edilse de yatırım ve bakım maliyetleri diğer seçeneklere göre yüksek olabilir.

Kimyasal dezenfeksiyon

Atıkların klor bileşikleri gibi dezenfektanlarla işlenmesine dayanır. Daha çok sıvı atıklar ve küçük ölçekli uygulamalar için tercih edilir. Kullanılan kimyasalların kendisi de çevre için risk oluşturabileceğinden dikkatli yönetilmesi gerekir.

Düzenli depolama

Sterilizasyon ya da benzeri işlemlerle zararsız hâle getirilmiş tıbbi atıklar, düzenli depolama sahalarında bertaraf edilebilir. İşlenmemiş tıbbi atıkların doğrudan depolanması ise yalnızca altyapının bulunmadığı istisnai durumlarda ve özel önlemlerle gündeme gelir. Açık çöplüklere tıbbi atık dökülmesi, atık toplayan kişiler ve sokak hayvanları yoluyla hastalıkların yayılmasına yol açabileceği için kabul edilemez. Düzenli depolama ve diğer yöntemlerin genel atık sistemi içindeki yeri için entegre katı atık yönetimi yazımıza göz atabilirsiniz.

Tıbbi Atık Miktarı Nasıl Azaltılır?

En iyi bertaraf yöntemi, gereksiz yere tıbbi atık üretmemektir. Sağlık kuruluşlarında atık miktarını azaltmak için şu adımlar atılabilir:

• Evsel nitelikli atıkların kırmızı torbalara atılmasını önlemek için personeli düzenli olarak eğitmek.
• Ambalaj, kâğıt ve karton gibi temiz atıkları ayrı toplayarak geri dönüşüm sistemine yönlendirmek.
• İlaç stoklarını doğru planlayarak son kullanma tarihi geçen ilaç miktarını azaltmak.
• Cıvalı termometre ve tansiyon aletleri yerine dijital cihazları tercih etmek.

Sıkça Sorulan Sorular

Tıbbi atık kısaca nedir?

Sağlık hizmeti verilen yerlerde oluşan ve enfeksiyon bulaştırma, yaralama ya da zehirleme riski taşıyan atıklardır. Kanlı malzemeler, kullanılmış iğneler, dokular ve laboratuvar kültürleri örnektir.

Tıbbi atıklar hangi renk torbaya atılır?

Enfeksiyöz tıbbi atıklar, üzerinde biyotehlike amblemi ve “Dikkat! Tıbbi Atık” yazısı bulunan kırmızı torbalara atılır. Kesici ve delici atıklar ise delinmeye dayanıklı özel kutularda toplanır.

Evdeki insülin iğneleri nereye atılır?

İğneler kapaklı, sert plastik bir kapta biriktirilmeli ve dolduğunda aile sağlığı merkezi, hastane ya da belediyenin yönlendirdiği noktaya teslim edilmelidir. Doğrudan çöpe atılmamalıdır.

Tıbbi atıklar geri dönüştürülebilir mi?

Enfeksiyöz ve tehlikeli tıbbi atıklar geri dönüşüm sistemine verilmez; önce sterilize edilir ya da yakılır. Sağlık kuruluşlarında oluşan temiz ambalaj ve kâğıt atıklar ise ayrı toplandığında geri dönüştürülebilir.

Tıbbi atık bertaraf yöntemleri nelerdir?

Başlıca yöntemler yakma, buharla sterilizasyon (otoklav), kuru ısı, mikrodalga ve kimyasal dezenfeksiyondur. İşlemden geçen atıklar daha sonra düzenli depolama sahalarında bertaraf edilir.

Süresi geçmiş ilaçlar nereye atılır?

Süresi geçmiş ilaçlar lavaboya, tuvalete ya da çöpe atılmamalıdır. Eczanelerdeki veya belediyelerin atık ilaç toplama kutularına bırakılması en doğru yoldur.

Sonuç

Tıbbi atıklar, sağlık hizmetlerinin kaçınılmaz bir sonucudur; ancak doğru yönetilmediğinde insan sağlığı ve çevre için ciddi tehdit oluşturur. Kaynağında ayırma, uygun kap kullanımı, lisanslı taşıma ve atık türüne uygun bertaraf yöntemi, güvenli bir tıbbi atık yönetiminin dört temel adımıdır. Evde oluşan küçük miktardaki atıklarda bile aynı özeni göstermek, çöp toplayan personeli ve çevreyi korumanın en basit yoludur.