Gemi Geri Dönüşümü Nedir? Hurda Gemi Söküm Sektörü

Gemi geri dönüşümü, ekonomik ömrünü tamamlamış gemilerin seferden çekilip parçalara ayrılması ve içindeki çelik, metal, makine ve ekipmanın yeniden ekonomiye kazandırılmasıdır. Halk arasında “hurda gemi söküm” olarak da bilinir. Bir geminin ağırlığının büyük bölümü çelikten oluştuğu için gemi geri dönüşümü, dünyada önemli bir hurda çelik kaynağıdır.

Bu yazıda gemi geri dönüşümünün nasıl yapıldığını, kullanılan yöntemleri, gemiden çıkan malzemeleri, tehlikeli atık sorununu, uluslararası kuralları ve Türkiye’nin bu sektördeki yerini, özellikle Aliağa gemi söküm bölgesini anlatıyoruz.

Gemi Geri Dönüşümü Nedir?

Teknik olarak gemi geri dönüşümü, eski bir geminin kıyıda, rıhtımda, kızakta ya da kuru havuzda kontrollü biçimde sökülmesi işlemlerinin bütünüdür. Süreç; donanımın sökülmesini, tehlikeli maddelerin ayrıştırılmasını, gövdenin kesilmesini ve elde edilen malzemelerin türlerine göre ayrılmasını kapsar. Gemi geri dönüşümü bu yönüyle gemi inşasının tersi olarak tanımlanabilir.

“Gemi söküm” ve “gemi geri dönüşümü” ifadeleri günlük dilde aynı anlamda kullanılır. Ancak uluslararası denizcilik kuruluşları, işin yalnızca parçalamadan ibaret olmadığını, malzemenin geri kazanılmasını ve çevrenin korunmasını da içerdiğini vurgulamak için “gemi geri dönüşümü” (ship recycling) terimini tercih eder.

Gemi geri dönüşümünde amaç gemiyi yok etmek değil, gemiyi oluşturan malzemenin neredeyse tamamını çevreye zarar vermeden yeniden kullanıma kazandırmaktır.

Gemiler Neden Hurdaya Ayrılır?

Ticari gemilerin ekonomik ömrü genellikle 25-30 yıl civarındadır. Bu süre gemi tipine, bakım geçmişine ve piyasa koşullarına göre kısalabilir ya da uzayabilir. Bir geminin hurdaya ayrılma kararını çoğu zaman şu etkenler belirler:

• Bakım, onarım ve sigorta masraflarının elde edilen navlun gelirini aşması.
• Yaşlı gemilerin yakıt verimliliğinin düşük olması.
• Yeni çevre ve güvenlik kurallarının eski gemilere ek yatırım gerektirmesi.
• Navlun piyasasının düştüğü dönemlerde gemiyi çalıştırmanın kârsız hâle gelmesi.
• Kaza, yangın ya da ağır hasar sonrası onarımın ekonomik olmaması.

Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) tek cidarlı petrol tankerlerini aşamalı olarak kullanımdan kaldırma kararı, belirli dönemlerde geri dönüşüme giden gemi sayısını belirgin şekilde artırmıştır. Benzer şekilde hurda çelik fiyatlarının yükseldiği dönemlerde armatörler eski gemilerini satmaya daha istekli olur.

Gemi Geri Dönüşümü Nasıl Yapılır?

Bir geminin geri dönüşümü birkaç ay sürebilen, aşamalı bir süreçtir. Sürenin uzunluğu geminin büyüklüğüne, tipine ve tesisin kapasitesine bağlıdır.

1. Satış ve hazırlık: Gemi, genellikle aracı firmalar üzerinden söküm tesisine satılır. Fiyat çoğunlukla geminin boş ağırlığı (LDT) ve güncel hurda çelik piyasası üzerinden belirlenir.
2. Envanter ve plan: Gemide bulunan tehlikeli maddelerin listesi çıkarılır, tesise özel bir söküm planı hazırlanır.
3. Gemi hazırlığı ve temizlik: Yakıt, yağ ve sintine suyu boşaltılır; tanklar gazdan arındırılarak sıcak çalışmaya (kesme) uygun hâle getirilir.
4. Donanımın sökülmesi: Jeneratörler, pompalar, vinçler, seyir cihazları, kablolar ve mobilyalar sökülür. Kullanılabilir durumdakiler ikinci el olarak satılır.
5. Tehlikeli maddelerin ayrıştırılması: Asbest, PCB içeren malzemeler, boyalar ve kimyasallar uzman ekiplerce ayrılır ve lisanslı tesislere gönderilir.
6. Gövdenin kesilmesi: Üst yapıdan başlanarak gövde, vinçle taşınabilecek büyüklükte bloklara ayrılır. Bloklar daha sonra daha küçük parçalara kesilir.
7. Ayrıştırma ve satış: Çelik, demir dışı metaller ve diğer malzemeler sınıflandırılarak çelik fabrikalarına, haddehanelere ve geri dönüşüm firmalarına gönderilir.

Gemi Söküm Yöntemleri

Dünyada gemiler farklı yöntemlerle sökülür. Yöntem seçimi; kıyının yapısını, tesisin yatırım düzeyini ve uygulanan çevre standartlarını doğrudan etkiler.

Çevre açısından en güvenli yöntem, geminin su, toprak ve havayla temasının en aza indirildiği kuru havuz ya da geçirimsiz zeminli çalışma alanlarıdır. Büyük tankerler ve dökme yük gemileri ise boyutları nedeniyle çoğunlukla kıyıda ya da rıhtımda sökülür.

Hurda Gemiden Hangi Malzemeler Çıkar?

Bir geminin ağırlığının büyük bölümü, çoğu zaman yüzde doksanın üzerindeki kısmı geri kazanılabilir. Söküm sonunda çıkan başlıca malzemeler şunlardır:

• Çelik sac ve profiller: Geminin ana gövdesini oluşturur. Kalın gemi sacları haddehanelerde yeniden haddelenerek inşaat demiri gibi ürünlere dönüştürülebilir ya da ergitilmek üzere çelik fabrikalarına gönderilir.
• Demir dışı metaller: Bakır kablolar ve borular, pirinç ve bronz parçalar, pervaneler, alüminyum üst yapı elemanları ve paslanmaz çelik ekipman ayrıca toplanır.
• Makine ve ekipman: Ana makine parçaları, jeneratörler, kompresörler, pompalar ve vanalar ikinci el olarak satılabilir.
• Diğer malzemeler: Mobilya, mutfak ekipmanı, can kurtarma araçları, zincir ve çapalar da yeniden kullanılır.

Aliağa gibi söküm bölgelerinin çevresinde, gemilerden çıkan ikinci el ekipmanın satıldığı geniş bir pazar oluşmuştur. Kesilen çelik ve metal parçalar ise hurda metal piyasasına girerek yeniden üretimin hammaddesi olur. Ceysan Geri Kazanım da İstanbul’da bakır, alüminyum, demir ve paslanmaz gibi metal hurdaları alarak bu döngünün bir halkasında yer almaktadır.

Gemi Geri Dönüşümünün Çevreye ve Ekonomiye Faydaları

Doğal kaynak ve enerji tasarrufu

Çeliği hurdadan üretmek, demir cevherinden üretmeye kıyasla çok daha az enerji gerektirir. Hurda çelik ark ocaklarında ergitildiğinde maden çıkarma, cevher taşıma ve yüksek fırın aşamaları ortadan kalkar. Bu da hem karbon salımını hem de madencilik kaynaklı arazi tahribatını azaltır. Geri kazanılan her ton çelik, doğadan çıkarılması gereken cevher miktarını ve kömür gibi yenilenemeyen enerji kaynaklarına olan ihtiyacı düşürür.

Hammadde ve döviz tasarrufu

Kendi cevher kaynağı sınırlı olan ve çeliğini büyük ölçüde hurdadan üreten ülkeler için gemi söküm, yurt içinde hurda temin etmenin önemli bir yoludur. Bu sayede hurda ithalatı azalır ve katma değer ülke içinde kalır.

İstihdam

Gemi geri dönüşümü emek yoğun bir sektördür. Söküm tesislerinin yanı sıra nakliye, ikinci el ekipman ticareti, hurda ayrıştırma ve haddehaneler gibi bağlantılı alanlarda da istihdam yaratır.

Gemi geri dönüşümü, daha geniş anlamda geri dönüşüm anlayışının sanayideki en büyük ölçekli örneklerinden biridir.

Gemi Sökümünde Tehlikeli Maddeler ve Riskler

Gemi geri dönüşümü çevre dostu bir sektör olarak anılsa da kontrolsüz yapıldığında ciddi sağlık ve çevre sorunlarına yol açabilir. Özellikle eski gemilerde, bugün kullanımı yasaklanmış pek çok tehlikeli madde bulunur.

• Asbest: Eski gemilerde yalıtım malzemesi olarak yaygın kullanılmıştır. Lifleri solunduğunda ciddi akciğer hastalıklarına neden olabilir.
• PCB (poliklorlu bifeniller): Kablo, boya ve elektrik ekipmanlarında bulunabilen kalıcı organik kirleticilerdir.
• Ağır metaller: Kurşun, cıva ve kadmiyum gibi metaller boya ve ekipmanlarda yer alabilir.
• Zehirli tekne boyaları: Organik kalay bileşikleri (TBT) içeren eski zehirli boyalar deniz canlılarına zarar verir.
• Yağ, yakıt ve sintine kalıntıları: Denize ya da toprağa karıştığında kirliliğe yol açar.
• Ozon tabakasına zarar veren gazlar: Eski soğutma ve yangın söndürme sistemlerinde bulunabilir.

İş güvenliği de sektörün en önemli konularından biridir. Yüksekte çalışma, ağır parçaların düşmesi, kapalı alanlarda gaz birikmesi ve kesme sırasında çıkan yangınlar başlıca risklerdir. Bu nedenle modern tesislerde koruyucu ekipman, gaz ölçümü, eğitimli personel ve sıkı denetim zorunludur.

Gemi Geri Dönüşümüne İlişkin Uluslararası Kurallar

Sektördeki çevre ve iş güvenliği sorunları, uluslararası düzenlemelerin hazırlanmasına yol açmıştır.

Hong Kong Sözleşmesi

IMO bünyesinde 2009 yılında kabul edilen Gemilerin Güvenli ve Çevreye Duyarlı Geri Dönüşümüne İlişkin Hong Kong Uluslararası Sözleşmesi, gemilerin tasarımından sökümüne kadar tüm süreci kapsar. Sözleşme gemilerde bir tehlikeli madde envanteri tutulmasını, söküm tesislerinin yetkilendirilmesini ve her gemi için ayrı bir geri dönüşüm planı hazırlanmasını öngörür. Gerekli onay şartlarının sağlanmasının ardından sözleşme yürürlüğe girmiştir.

AB Gemi Geri Dönüşümü Tüzüğü

Avrupa Birliği, kendi bayrağını taşıyan büyük ticari gemilerin yalnızca onaylı tesislerde sökülmesini şart koşar. Bu tesisler, “Avrupa Gemi Geri Dönüşüm Tesisleri Listesi” olarak bilinen bir listede yer alır. Listeye girmek için tesislerin çevre, sağlık ve iş güvenliği bakımından denetlenmesi gerekir. Aliağa’daki bazı tesisler de bu listede yer almaktadır.

Basel Sözleşmesi

Tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınmasını düzenleyen Basel Sözleşmesi de içinde tehlikeli madde bulunan hurda gemilerin ülkeler arasında taşınmasıyla ilgili tartışmalarda sıkça gündeme gelir.

Dünyada Gemi Geri Dönüşümü

Dünya ticaretinin büyük kısmı deniz yoluyla taşındığı için küresel ticaret filosu çok büyüktür ve her yıl yüzlerce gemi ekonomik ömrünü tamamlar. Gemi geri dönüşümü 1970’li yıllara kadar daha çok Avrupa’da ve Doğu Asya’da yapılıyordu. Zamanla Avrupa’da çevre ve iş güvenliği standartlarının yükselmesi ve işçilik maliyetlerinin artması, sektörün gelişmekte olan ülkelere kaymasına neden oldu.

Bugün dünyadaki gemi geri dönüşümünün çok büyük bölümü birkaç ülkede yapılır: Hindistan, Bangladeş, Pakistan, Türkiye ve Çin. Hindistan’da Alang, Bangladeş’te Chittagong ve Pakistan’da Gadani, kumsala oturtma yönteminin yaygın olduğu bilinen söküm bölgeleridir. Bu bölgeler büyük kapasiteye sahip olsa da çevre ve iş güvenliği koşulları uzun süredir uluslararası eleştirilerin odağındadır.

Güney Asya ülkeleri, düşük işçilik maliyeti ve yerel çelik talebi sayesinde armatörlere genellikle daha yüksek fiyat teklif eder. Daha yüksek standartlarda çalışan tesislerin ise maliyetleri arttığı için bu fiyatlarla rekabet etmesi zordur. Uluslararası kuralların temel amacı, bu fiyat avantajının çevre ve insan sağlığı pahasına elde edilmesinin önüne geçmektir.

Türkiye’de Gemi Söküm: Aliağa

Türkiye’de gemi geri dönüşümü büyük ölçüde İzmir’in Aliağa ilçesindeki gemi söküm bölgesinde yapılır. Aliağa, Akdeniz havzasındaki en önemli gemi söküm merkezlerinden biridir ve Türkiye, dünyada bu alanda öne çıkan ülkeler arasında yer alır.

Aliağa’da gemiler kıyıya yanaştırma yöntemiyle sökülür. Gemi pruvasından kıyıya oturtulur, kesilen bloklar vinçlerle karaya alınır ve beton ya da geçirimsiz zeminli alanlarda küçük parçalara ayrılır. Bu yöntem, kumsalda doğrudan söküme göre sızıntıların kontrol altına alınmasını kolaylaştırır.

Türkiye, çelik üretiminin büyük bölümünü elektrik ark ocaklarında hurdadan yapan bir ülkedir. Bu nedenle Aliağa’dan çıkan gemi sacı ve hurda çelik, bölgedeki haddehaneler ve çelik fabrikaları için yerli bir hammadde kaynağıdır. Bölgede ayrıca gemi ekipmanlarının satıldığı ikinci el pazarı, yerli ve yabancı alıcıların uğrak yeridir.

Aliağa’daki tesislerin bir kısmının AB onaylı tesisler listesine girmiş olması, Türkiye’nin Avrupa bayraklı gemilerin geri dönüşümünde tercih edilebilir bir ülke olmasını sağlamıştır. Avrupa’ya yakınlık da bölgenin önemli avantajlarındandır.

Sıkça Sorulan Sorular

Gemi geri dönüşümü kısaca nedir?

Ekonomik ömrünü tamamlamış gemilerin sökülerek içindeki çelik, metal ve ekipmanın yeniden kullanıma kazandırılması işlemidir. Gemi söküm olarak da bilinir.

Türkiye’de gemi söküm nerede yapılır?

Türkiye’de gemi söküm faaliyetleri ağırlıklı olarak İzmir’in Aliağa ilçesindeki gemi söküm bölgesinde yürütülür.

Bir gemi kaç yılda hurdaya ayrılır?

Ticari gemilerin ekonomik ömrü genellikle 25-30 yıl arasındadır. Ancak bakım masrafları, piyasa koşulları ve yeni düzenlemeler bu süreyi değiştirebilir.

Hurda gemiden en çok hangi malzeme çıkar?

Gemi ağırlığının en büyük bölümünü çelik oluşturur. Bunun yanında bakır, pirinç, bronz, alüminyum ve paslanmaz çelik gibi metaller ile makine ve ekipmanlar da geri kazanılır.

Gemi geri dönüşümü çevreye zararlı mı?

Kontrollü tesislerde yapıldığında doğal kaynak ve enerji tasarrufu sağlayan bir sektördür. Ancak asbest, PCB ve yağ gibi tehlikeli maddeler doğru ayrıştırılmazsa ciddi kirliliğe yol açabilir.

Hong Kong Sözleşmesi neyi düzenler?

IMO tarafından kabul edilen bu sözleşme, gemilerde tehlikeli madde envanteri tutulmasını, söküm tesislerinin yetkilendirilmesini ve her gemi için bir geri dönüşüm planı hazırlanmasını öngörür.

Sonuç

Gemi geri dönüşümü, binlerce tonluk bir yapıyı yeniden hammaddeye dönüştüren ve çelik sektörüne önemli miktarda hurda kazandıran bir sanayi dalıdır. Doğru yöntem ve sıkı denetimle yapıldığında hem ekonomiye hem de çevreye katkı sağlar. Aliağa gemi söküm bölgesiyle Türkiye, bu alanda dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer almakta ve daha yüksek standartlara geçişin örneklerinden birini sunmaktadır.